(1) އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެން عَهْدُ ތައް ފުއްދާށެވެ! (ﷲ فرض ކުރައްވާ تَكْلِيْف ކުރައްވާފައިވާ ކަންތަކާއި ނަހީކުރައްވާ މަނާކުރައްވާފައިވާ ކަންތައް ކަލޭމެން ބަރާބަރު ކުރާށެވެ! އަދި އެހެނިހެން މީހުންނާއިއެކު އެއްބަސްވެވިފައިވާ އެއްބަސްވުންތައްވެސް ހިންގާ ބަރާބަރު ކުރާށެވެ! فرض ކަންތައް فرض ގޮތަށެވެ. ނަހީވެސް ނަހީގޮތަށެވެ.) نَعَم ސޫފީގެތެރެއިން حرام އެއްޗެއްގެގޮތުން ކަލޭމެންނަށް އެންގެވިފައިވާ ތަކެތި މެނުވީ نَعَم ސޫފީގެ ބާވަތްތައް (ގެރިބަކަރި جمل) ކަލޭމެންނަށް حلال ކުރެވިއްޖެއެވެ. (حَجّ އަށް ނުވަތަ عُمْرة އަށް) إحرام ބަނދެގެންވާ حال ކަލޭމެން އެތަކެތީގެ ޝިކާރަ ނުކުރާ ބަޔަކުކަމުގައެވެ. (އެބަހީ إحرام ބަނދެގެންވާ حال މިއިން އެއްޗެއް ޝިކާރަކުރުން ހުއްދަވެގެން ނުވެއެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާފަދައަކުން حكم ކުރައްވައެވެ. • ދަންނައެވެ. المَائدة މިއީ ކާނާދޮލަނގެވެ. ކާތަކެތީން ތައްޔާރުވެފައިވާ ދޮލަނގެވެ. މިވާހަކަ މިސޫރަތުގެ 112 ވަނަ އާޔަތުން 115 ވަނަ އާޔަތާދެމެދު بيان ވެގެންވެއެވެ. • عُقُود އަކީ عُهُوْد އެވެ. عقد އާއި عَهْد އެއް މާނައެކެވެ. ﷲ أمر ފުޅުތަކާއި ނަހީތަކެވެ. • بَهِيْمَةُ = އަކީ نَعَم ސޫފީގެ ދަރިއެވެ. الأنعام އަކީ نَعَم ގެ جمع އެވެ. نَعَم ސޫތްޕަކީ ގެރިބަކަރި جمل އެވެ. ވީމާ بَهِيْمَة الأنعام އަކީ ގެރިބަކަރި جمل މިތަކެތީގެ ދަރިޔާ ހުރިހާ އެއްޗެކެވެ. ބަނޑުގައި އޮތް ދަރިވެސް ހިމެނޭނެއެވެ. والله أعلم.

(2) އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެން ﷲ ގެ شَعِيْرَة ތައް حلال ނުކުރާށެވެ! (އެބަހީ އެކަލާނގެ ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ مَعَالِم ތައް އެކަންކަމުގެ حرمة ކަނޑައި ހުއްދަކަމެއްކަމުގައި ނުހަދާށެވެ!) އެކަމެއް އެ އެންގެވިފަދައަކުން ކުރާށެވެ! އެއީ ﷲ ކަލޭމެންގެމައްޗަށް فرض ކުރައްވާ ކުރުން لاَزم ކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމާއި ނަހީކުރައްވާ މަނާކުރެއްވި ކަންކަމެވެ. އޭގެތެރޭގައި އެންމެ އިސްކަމަކަށް حجّ ގެ އަޅުކަމާއި مكّة އާއި ދެންވެސް އެބާވަތުގެ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ހިމެނޭކަމުގައި ގިނަمُفَسِّر ން ވިދާޅުވެއެވެ. އަދި حرمة ތެރިވެގެންވާ މައްސަރުތައްވެސް އޭގެ حرمة ކަނޑާ حلال ނުކުރާށެވެ! އަދި مكّة ގެ حَرَم ފުޅަށް ހަދިޔާގެގޮތުގައި ގެންދެވޭ هَدْى ތައް (ގެރިބަކަރި جَمَل) ވެސް އޭގެ حرمة ކަނޑައި حلال އެއްޗެތި ކަމުގައި ބަލައި ނުގަވާއިދުން އެތަކެއްޗަށް ގޯނާ ނުކުރާށެވެ! އޭގެތެރޭގައި ފާހަގަކުރުމުގެ ގޮތުން ކަރުގައި ގިލަފަތި އަޅުވާފައިވާ هَدْىُ ކަމުގައިވާ قَلِيْدَة ވެސްވެއެވެ. އެފަދަ ތަކެއްޗަށްވެސް ގޯނާ ނުކުރާށެވެ! އަދި ތިމާމެންގެ رَبُّ ގެ حضرة ން فَضْلَ ވަންތަކަމާއި ރުހިވޮޑިގަތުން އެދިގެން ގެފުޅަށް ޒިޔާރަތްކުރުމަށް އަންނަމީހުން ކަލޭމެން ހިފަހައްޓާ މަނާކޮށް ނުހަދާށެވެ! (ދަންނައެވެ! މި حكم ތައް تَنْفِيْذُ ކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި مُسْلِم ންނާއިމެދުގައެވެ. مُشْرك ންނާއި ބެހޭ އެބާވަތުގެ އެންމެހައި حكم އެއް މިހާރު ވަނީ مَنْسُوخ ކުރެވިފައެވެ. مشرك އަކު مكّة ގެ حرم ގެތެރެއަށް ވަނުމަކީ މަނާ ކަމެކެވެ.) އަދި ކަލޭމެން (حَجُّ ން ނުވަތަ عُمْرَة އިން إحْرَام ކަނޑައި) حلال ވެގަތުމަށްފަހު ދެން ކަލޭމެން އެއްގަމު ޝިކާރަކުރާށެވެ! އެބަހީ އެއީ ހުއްދަ ކަމެކެވެ. އަދި ކަލޭމެން مَسْجِدُ الْحَرَام އަށް ދިޔަނުދީ ހިފަހައްޓާ މަނާކުރިކަމުގެ ސަބަބުން ބަޔަކުމީހުންގެ މައްޗަށް އައިސްފައިވާ ރުޅިވެރިކަމާއި ދެކޮޅުވެރިކަން އެއީ عَدَاوة ތެރިވެގަތުމުގެ ސަބަބެއްކަމުގައި އަދި އެކަން ހުއްދަވުން حقّ ވާކަމެއްގައި ކަލޭމެން ނުހަދާށެވެ! (މިއާޔަތުން މި އިޝާރަތްވަނީ صُلْحُ الْحُدَيْبِيّة ގެ ދުވަހު مسلم ން ގެފުޅަށް ދިއުން މަނާކުރި مشرك ންނަށް އޭގެފަހުން مسلم ންނަށް ބާރުލިބުނީމާ އޭގެބަދަލުގައި އެމީހުންގެމައްޗަށް عداوة ތެރި ނުވުމަށްވާ އިޝާރާތެކެވެ. އެއީ ﷲ ގެ ފުރިހަމަ حكمة ފުޅުގެތެރެއިން ހިންގަވާ ކަންކަމެވެ.) އަދި ހެޔޮކަންކަމާއި تقوى ވެރިވެވޭ ކަންކަމުގައި ކަލޭމެން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާއި އެހީވެ ވާގިވެރިވާށެވެ! އަދި ފާފަވެރިވެވޭ ކަންކަމާއި ދެކޮޅުވެރިވެވޭ ކަންކަމުގައި ކަލޭމެން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާއި ވާގިވެރިވެ އެހީނުވާށެވެ! އަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! ﷲ އަށް تقوى ވެރިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ عقوبة ގަދަފަދަވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.

(3) (އޭ مؤمن ންނޭވެ!) މުޅަތަކެއްޗާއި ލެޔާއި އޫރުމަހާއި އަދިމަސްކެއުން ޙަލާލު ޖަނަވާރުގެތެރެއިންވެސް އެ އެއްޗެއް ﷲ ނޫން ފަރާތަކަށް ކަތިލެވުނު ކޮންމެ އެއްޗަކާއި (އެބަހީ އޭގެމަހާއި) އަދި ނޭވައި ހިފެހެއްޓިގެން މަރުވި ކޮންމެ އެއްޗަކާއި (އެއީ ތާކު ބޯތާށިވެގެންނަމަވެސް ނުވަތަ ކަރުގައި އެއްޗެއް ބަނދެވި ދަންޖެހުންފަދަ ގޮތަކުން ނަމަވެސް) - އަދި އެއްޗަކުން ޖަހައި މަރައިލި ކޮންމެއެއްޗަކާއި އަދި މަތީތާކުން ވެއްޓިމަރުވާ ކޮންމެ އެއްޗަކާއި އަދި އެހެން ޖަނަވާރެއްގެ ދަޅުން ޖަހައިގެން މަރުވި ކޮންމެ އެއްޗަކާއި އަދި (ޝިކާރަކުރަން ދަސްކޮށްދީފައިވާ ޖަނަވާރެއް ފިޔަވައި) އެހެން މިނިކާ ޖަނަވާރެއް އެއްބައި ކައިފައިވާ ކޮންމެ އެއްޗަކާއި މިހުރިހާ ތަކެތި އެ އެއްޗެއް ފުރާނަހުއްޓާ ލިބި شرعى ހަމަތަކުގެ މަތީން ކަލޭމެން ކަތިލި އެއްޗެއްމެނުވީ ކަލޭމެންގެ މައްޗަށް އެތަކެތި ކެއުން حرام ކުރެވިއްޖެއެވެ. އެބަހީ ﷲ އެތަކެތި حرام ކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި نُصُبُ ތަކުގެ މައްޗަށް ކަތިލެވުނު ކޮންމެ އެއްޗެއްވެސް حرام ވެވިގެންވެއެވެ. (نُصُب އަކީ جاهليّة ޒަމާނުގައި مكّة ގެ އެތަންމިތާނގައި ބަހައްޓާފައިވާ ހިލަގަނޑުގަނޑެވެ. އެއީ ވަކިމީހެއްގެ ނުވަތަ އެއްޗެއްގެ صورة ނުކުރެވި ހުންނަ ހިލަގަނޑުގަނޑެވެ. އޭގެމަތީގައި އެހެނިހެން ޖަނަވާރު ކަތިލެވި ލެއި އޮހޮރުވޭ ތަކެއްޗެވެ. އަދި ދަންނައެވެ! نُصُب އަކީ جاهليّة ޒަމާނުގައި مكّة ގެ އެތަންމިތާނގައި ބަހައްޓާފައިވާ ހިލަގަނޑުގަނޑެވެ. މިހާރުވެސް އެމާނައިގާބެހެއްޓިފައިވާތަކެއްޗަކީ ހަމަ نُصُب އެވެ. އަދި ކޮންމެތާކު ހުރިނަމަވެސްމެއެވެ.) އެކަން مشرك ން ކުރަނީ އެއަށް މާތްކޮށް ހިތާ އަޅުކަން ކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އަދި ކަލޭމެންގެ ނަސީބުހުރިގޮތެއް ބެލުމަށް ނުވަތަ ކުރަން އުޅޭކަމުގެ ހެޔޮނުބައި ބެލުމަށް ބުދުކައިރިއަށްގޮސް (އަދި ނުގޮސްނަމަވެސް) ދުނިތަކުން ފާލުބެލުމާއި މިކަންވެސް حرام ވެގެންވެއެވެ. މިބަޔާންވެދިޔަ އެންމެހައި ކަންތަކަކީ ފާސިދު ކަންކަމެވެ. އެބަހީ އެއިން ކަމެއްކޮށް އެއިން އެއްޗެއް އެންގެވިފަދައިން ނޫނީ ބޭނުންކޮށްހެދުމީ ފާސިދުކަމެކެވެ. ﷲ ގެ ކިޔަމަނުން ނުކުތުމެކެވެ. އުރެދުމެކެވެ. އަދި މިއަދު (އެބަހީ حَجَّةُ الوَدَاعُ ގައި عَرَفَة ދުވަހު) ކަލޭމެންގެ ދީނާއިމެދު ކާފަރުން މުޅިން ނާ أمّيد ވެ މާޔޫސްވެއްޖެއެވެ. (އެބަހީ ކަލޭމެން އިސްލާމްދީން ދޫކޮށް އަލުން غَيردين އަށް ވަނުމާމެދު އެމީހުން ނާ أمّيد ވެއްޖެއެވެ. ބުނެވެނީ އެދުވަހު عرفة ގެ ބިމުގައި އެއްވެސް ކާފަރަކު އަދި مشرك އަކު ނުވާކަމުގައެވެ.) ފަހެ ކަލޭމެން އެމީހުންދެކެ ބިރުނުގަންނާށެވެ! އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އެކަނި ބިރުވެތިވާށެވެ! އަދި މިއަދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންނަށް ކަލޭމެންގެ دين ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންގެމައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ نعمة ފުރިހަމަކޮށް ބަރާބަރުކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. (އެއީ ކަލޭމެންގެ ރަށުން مشرك ން ނެތިދިއުމާއި އެމީހުން ކަލޭމެންގެމައްޗަށް އަރައިގަތުންނެތުމާއި ކަލޭމެންގެ دين އާއިމެދު އެމީހުން ނާ أمّيد ވުމެވެ.) އަދި إسلام دين އެއީ ކަލޭމެންގެ دين ކަމުގައި (އެބަހީ محمّد ﷺ އަށް ބާވައިލެއްވި إسلام دين އެއީ ކަލޭމެންގެ دين ކަމުގައި) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގެންފީމެވެ. އެއިން މުރާދުކުރެވެނީ ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވުން އެއީ إسلام ންގެ دينކަމުގައެވެ. ދެންފަހެ އިސްވެދިޔަ حرام ތަކެތީގެ ތެރެއިންވެސް މީހަކު ބަނޑުހައިހޫނުކަން ގަދަވެ ކާނެ ބޯނެ އެއްޗެއްނެތި ގޮތްހުސްވެ އެއިން އެއްޗަކުން ބޭނުންކުރުން مَجْبُور ވެއްޖެމީހާ ޢަދާވާތްތެރިކަމެއްނެތި ފާފަވެރިވުމުގެ ފަރާތަށް ލެނބުމެއްނެތި (އެބަހީ ހަމަކެއުމުގެ قصد އެއްނެތި) އެއިން އެތިކޮޅެއް (ފުދިލާވަރަށް) ބޭނުންކުރުމަކުން (އޭނާގެމައްޗަކަށް ކުށެއްނެތެވެ.) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.

(4) (އޭ رسول ﷲ އެވެ!) އެމީހުން يعني مؤمن ންގެމީހުން އެމީހުން ކައިއުޅޭ މަހުގެތެރެއިން އެބަހީ އެއްގަމު މަހުގެތެރެއިން އެމީހުންނަށް حلال ވެގެންވަނީ ކޮންއެއްޗެއްތޯ އެމީހުން ސުވާލުކުރެއެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ކަލޭމެންނަށް حلال ވެގެންވަނީ ރަނގަޅު حلال ތަކެއްޗެވެ. شريعة ހުއްދަކުރާ ތަކެއްޗެވެ. އަދި ޝިކާރަކުރުމަށް ކަލޭމެން އެތަކެއްޗަށް ދަސްކޮށްދީފައިވާ ޝިކާރަކުރާ ޖަނަވާރު ކަލޭމެންނަށް ޝިކާރަކޮށްދީގެން ގެނައި މަސްކެއުން حلال ކޮންމެއެއްޗެކެވެ. އެއީ ﷲ ކަލޭމެންނަށް އުގަންނައިދެއްވި ތަކެތީގެތެރެއިން އެތަކެއްޗަށް ކަލޭމެން އުގަންނައިދީ ތަމްރީނުކޮށްދީފައިވާ ކުއްތާޔާ ދެންވެސް އެބާވަތުގެ ޖަނަވާރާ އަދި ދޫންޏެވެ. ފަހެ އެސޮރުމެން ކަލޭމެންނަށްޓަކައި ޝިކާރަކޮށްދީފައިވާ ޝިކާރައެއްވިއްޔާ ކަލޭމެން އެއިން ކާށެވެ. އަދި އެއަށް ﷲ ގެ ނަންފުޅު ކިޔާށެވެ. (އެބަހީ ޝިކާރަކުރާ އެތި ޝިކާރަގެންނައިރު ފުރާނަހުރިކަމުގައިވަންޏާ قواعد ން بسم ކިޔައި شريعة ގައި ކަނޑައެޅިފައިވާފަދައަކުން ކަތިލާށެވެ!) އަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް تقوى ވެރިވާށެވެ! (އެކަލާނގެ حكم ތަކާއިމެދު ފަރުވާތެރިވާށެވެ! އެއިން حكم އަކަށް ފަރުވާކުޑަކުރެވިދާނެކަމަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ހިސާބުބެއްލެވުން އަވަސްވެވޮޑިގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.)

(5) މިއަދު ކަލޭމެންނަށް ރަނގަޅު حلال ތަކެތި حلال ކުރެވިއްޖެއެވެ. އަދި ފޮތްދެއްވުނުމީހުންގެ އެބަހީ يهودي ންނާއި نصارى އިންގެ ކާނާވެސް އެބަހީ އެމީހުން ކަތިލާ (މަސްކެއުން حلال ޖަނަވާރުގެ) މަސްވެސް ކަލޭމެންނަށް حلال އެވެ. އަދި ކަލޭމެންގެ ކާނާ އެބަހީ ކަލޭމެން ކަތިލާ ތަކެތީގެ މަސް އެމީހުންނަށް ހުއްދައެވެ. އަދި مؤمن އަންހެނުންކުރެ މިނިވަން عفّة ތެރި އަންހެނުން ކަލޭމެންނަށް حلال ވެގެންވެއެވެ. (ކަލޭމެން އިންނަން ހުއްދައެވެ.) އަދި ކަލޭމެންގެ ކުރިން ފޮތްދެއްވުނު މީހުންގެތެރެއިން އެބަހީ يهودي ންނާއި نصارى އިންގެ ތެރެއިންވެސް މިނިވަން عفّة ތެރި އަންހެނުން ކަލޭމެނަށް حلال އެވެ. އެބަހީ ކާވެނިކުރުން ހުއްދައެވެ. އެއީ އެކަނބަލުންނަށް އެކަނބަލުންގެ أجُور ދީފިއްޔާއެވެ. ކާވެނި ރަން އަދާކޮށްފިއްޔާއެވެ. އަދި ކަލޭމެން ފިރިހެނުންވެސް عفّة ތެރިވެގެންވާ حال ގައެވެ. އަދި ޒިނޭ ނުކުރާ އަދި ޒިނޭކޮށް ވިޔާނުދާ ކަންތައްކުރާ އަންހެންކުދިންވެސް ނުގެންގުޅޭ މީހުންކަމުގައެވެ. އަދި އީމާންކަން ފިޔަވައި ކާފަރުވާ މީހާ ދަންނައެވެ! ފަހެ އޭނާގެ ހެޔޮ عمل باطل ވެއްޖެއެވެ. އަދި آخرة ދުވަހުން އޭނާ ވާނީ ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ މީހަކުކަމުގައެވެ. ގެއްލި ހަލާކުވާ މީހުންގެތެރެއިންނެވެ. * ދަންނައެވެ. އިސްވެދިޔަ އާޔަތުގައްޔާއި އަދި ކުރީގެ ދެއާޔަތުގައިވެސް مفسّر ންގެ މެދުގައި ދެބަސްވުން ހުރިކަމުގެ ވާހަކަ ދަންނަވަމެވެ. އަދި އެ حكم ތަކުގެ تفصيل ތައްވެއެވެ. މިލިއުމަކީ އެއަށްވުރެ ކުރު ލިއުމެކެވެ.